ZABURZENIA ODŻYWIANIA

WSTĘP

Zaburzenia odżywiania są ogólnie uważane za złożone zaburzenia psychiczne, które dotykają miliony ludzi na całym świecie, lecz są  również niewątpliwie jednym z najczęściej występujących problemów natury psychicznej w dzisiejszych czasach. Rozpoznanie zaburzeń odżywiania może być trudne, ponieważ objawy mogą być subtelne i często mylone z innymi zaburzeniami. Jednakże, mogą występować pewne objawy, które wskazują na zaburzenia odżywiania, w tym nagłe zmiany masy ciała, zmiany apetytu, skrajne ćwiczenia, obsesyjne myśli na temat diety i jedzenia, a także wycofywanie się z aktywności towarzyskich. Zaburzenia odżywiania są ogólnie uważane za złożone zaburzenia psychiczne, które dotykają miliony ludzi na całym świecie. Przez wiele lat badacze pracowali nad zrozumieniem i leczeniem zaburzeń odżywiania, a ich wysiłki doprowadziły do ​​postępów w zrozumieniu ich charakteru, skutków i leczenia. Największy wpływ na wzmożoną ilość zachorowań mają zdecydowanie media społecznościowe, często ukazujące nienaturalne ciała, które są wynikiem operacji plastycznych lub przesadnym posługiwaniem się programami obróbki graficznej, takimi jak PhotoShop. Osoby w każdym przedziale wiekowym poprzez oglądanie godzinami wyidealizowanych zdjęć na portalach społecznościowych zaczynają tracić zdrowy pogląd na swoje własne ciało, a co za tym idzie - decydują się na radykalne kroki, by zmniejszyć swoją wagę czy też proporcje ciała. Brak odpowiedniego podejścia do diety, chęć szybkiej przemiany, lęk spowodowany opinią innych ludzi - bardzo często powoduje zachorowanie na różnego rodzaju zaburzenia odżywiania, które są uważane głównie za problem mentalny, jednak ich skutki dotykają wszystkich aspektów zdrowia, w tym fizycznego, psychicznego i społecznego. 

Zaburzenia odżywiania możemy podzielić na trzy główne, najczęściej występujące: anoreksja, bulimia i zaburzenia odżywiania mieszane. Anoreksja jest charakteryzowana przez wariacyjny lęk przed przybieraniem na wadze, przy jednoczesnym stosowaniu ekstremalnych diet i ćwiczeń. Bulimia charakteryzuje się napadami objadania się, które zazwyczaj są poprzedzone lub następują po ekstremalnych działaniach dietetycznych lub ćwiczeniowych. Zaburzenia odżywiania mieszane obejmują cechy obu powyższych zaburzeń. 

Statystycznie aż 70 milionów ludzi na świecie żyje z zaburzeniami odżywiania,  a globalne rozpowszechnienie zaburzeń odżywiania wzrosło z 3,4% do 7,8% w latach 2000-2018.

Do ogólnych przyczyn zaburzeń odżywiania zalicza się m.in.: 

• brak akceptacji, 

• ciągłą krytykę ze strony rówieśników jak i członków rodziny, 

• lęk przed dojrzałością, 

• konflikty w rodzinie,

• zachwianą samoocenę.

ANOREKSJA

Największym problemem zaburzeń odżywiania takich jak anoreksja jest fakt, że dużo częściej zwraca się uwagę na otyłość, niż na osoby niedożywione. W dzisiejszych czasach coraz częściej wywołuje się temat, że zwracanie drugiej osobie uwagi na wagę jest nie na miejscu, bez względu na okoliczności - osoba komplementująca osobę z niedowagą nieświadomie szkodzi jej, tak samo, jak zaszkodziłaby osobie z nadwagą negatywnymi komentarzami. Niedożywienie może świadczyć o wielu czynnikach - począwszy od ubóstwa, zaniedbań opiekuńczych, przewlekłych chorób somatycznych aż do celowego działania mającego na celu redukcję masy ciała. Człowiek nie znający dobrze drugiej osoby nie powinien w żadnym przypadku bezpośrednio komentować czyjejś wagi, ponieważ może to być tragiczne w skutkach. 

Anoreksja przede wszystkim charakteryzuje się celowym zmniejszaniem wagi ciała z jednoczesnym zaburzonym obrazem własnego odbicia w lustrze. Osoba chora wyznacza sobie kolejne, coraz niższe limity wagi własnego ciała, przez co podąża drogą niebezpieczną dla swojego życia by osiągnąć swój cel. W zaawansowanych postaciach choroby mogą wystąpić również m.in. objawy społecznego wycofania, zaburzeń lękowych czy też depresji.

Myśli i uczucia osób cierpiących na anoreksję, a także plan ich dnia koncentrują się wokół jedzenia, studiowania diet, analizowania wartości kalorycznych produktów żywnościowych. Z czasem chorzy wycofują się z życia społecznego, a absorbują ich jedynie sfery jedzenia i własnego ciała. Ponadto w następstwie głodzenia się oraz wskutek praktyk kompensacyjnych, w dłuższej perspektywie dochodzi do szeregu groźnych powikłań o charakterze somatycznym.  

Biorąc pod uwagę uwarunkowania geograficzne, najwięcej zachorowań na anoreksję odnotowuje się w Europie Zachodnie   i Ameryce Północnej (Kanada, USA), Japonii oraz wśród społeczności rasy białej Afryki Południowej. Umieralność w grupie osób z anoreksją wynosi 10%. Połowa pacjentów umiera z powodu powikłań w wyniku głodzenia się, a około jedna trzecia popełnia samobójstwo.

Anoreksję można podzielić na dwa typy:

• ograniczający, w trakcie którego nie dochodzi do regularnych epizodów niekontrolowanego objadania się lub zachowań wydalających (np. indukowanie wymiotów lub nadużywanie środków przeczyszczających albo moczopędnych);

• żarłoczno-wydalający, dla którego charakterystyczne są regularne epizody niekontrolowanego objadania się lub zachowań wydalających (np. indukowanych wymiotów lub nadużywania środków przeczyszczających, diuretyków lub lewatyw).

Leczenie anoreksji jest długotrwałym i trudnym procesem zarówno dla specjalistów jak i osoby chorej. Leczenie przyczynowe jest wprost niemożliwe, ponieważ same przyczyny choroby nie są znane. Sam proces wymaga współpracy wielu specjalistów, takich jak: internista, psychiatra, dietetyk, psychoterapeuta, oraz w zależności od postępów choroby, oraz zaburzeń współistniejących  - kardiologa i endokrynologa. Leczenie obejmuje psychoterapię oraz leczenie żywieniowe. Głównym celem leczenia anoreksji jest przede wszystkim przywrócenie prawidłowej masy ciała oraz leczenie problemów psychicznych związanych z zaburzonym odżywianiem się.

Głównymi powikłaniami głodzenia się, są przede wszystkim:

• nietolerancja zimna,

• ospałość,

• zatrzymanie miesiączki,

• zaparcia,

• bóle brzucha

• zaburzenia rytmu serca,

• zaniki mięśni,

• osteoporoza, złamania,

• drgawki,

• zaburzenia poznawcze,

• nieprawidłowe próby czynnościowe wątroby,

• hipoglikemia,

• leukopenia,

• podwyższone stężenie mocznika.

Anoreksja jest najbardziej śmiertelną chorobą psychiczną. Jedno z badań wykazało, że osoby z anoreksją są 56 razy bardziej narażone na popełnienie samobójstwa niż osoby bez zaburzeń odżywiania.

BULIMIA

Bulimia jest poważną chorobą, która występuje u osób, które mają trudności z kontrolowaniem swojego apetytu i objadaniem się. Choroba ta może występować wraz z innymi problemami zdrowotnymi, w tym zaburzeniami psychicznymi. Choroba ta ma wiele form, w tym zarówno bulimię, jak i bulimię z objadaniem się. Główne objawy bulimii obejmują napady objadania się, częste przybieranie na wadze, stosowanie środków zapobiegających wchłanianiu pokarmu, a także wymioty i wyrzucanie jedzenia. Napad żarłoczności przerwany bywa przepełnieniem do granic możliwości żołądka, bólami brzucha, niespodziewanym pojawieniem się drugiej osoby czy tzw. zachowaniami kompensacyjnymi, co oznacza, że po spożyciu olbrzymiej ilości pokarmu chory próbuje dostępnymi i akceptowanymi przez niego sposobami przywrócić kontrolę nad własnym ciałem. Służą mu do tego takie zachowania, jak: prowokowanie wymiotów, stosowanie dużych ilości leków przeczyszczających i/lub moczopędnych, stosowanie lewatyw. Osoby dotknięte tą chorobą często odczuwają wstyd i wyrzuty sumienia, co może mieć wpływ na ich samopoczucie i samoocenę. Najadanie się służy osobie chorej głównie do tymczasowego ukojenia, poprzez zapełnienie emocjonalnej pustki czy też łagodzenie napięcia. 

Również bulimia, tak jak anoreksja wiąże się z nadmiernym koncentrowaniem się na własnym ciele, jego kształcie jak i masie. Osoby chore są krytyczne wobec własnego wyglądu. Samoocena osoby chorej na bulimię jest zależna od aktualnej masy ciała oraz tego czy aktualnie udaje się choremu kontrolować proces jedzenia.

“Bulimię od anoreksji o typie żarłoczno-przeczyszczającym odróżnia  przede wszystkim to, iż dla tej pierwszej nie są typowe zaburzenia miesiączkowania, a masa ciała chorej, choć może być niska, to nie przekracza dolnej minimalnej granicy dla wieku i wzrostu.”

Bulimia może być trudna do wykrycia, ponieważ osoby dotknięte chorobą często starają się ukrywać swoje objadanie. Często osoby te również boją się przyznać do swojego zaburzenia i zgłosić się po pomoc. Jednak szybkie rozpoznanie i leczenie może pomóc osobom dotkniętym bulimią w powrocie do zdrowia. Leczenie bulimii może obejmować terapię, leki i inne metody leczenia. Terapia może pomóc osobom dotkniętym bulimią w zrozumieniu przyczyn ich zaburzenia i poprawie samooceny. Leki mogą być stosowane w celu łagodzenia objawów bulimii, ale mogą również być stosowane w połączeniu z terapią. Dodatkowo leczenie może obejmować zmiany w diecie jak i stylu życia. Chociaż bulimia może być trudna do wykrycia i leczenia, jest to choroba, którą można skutecznie leczyć. Wczesne rozpoznanie i leczenie może pomóc w zapobieżeniu poważnym konsekwencjom zdrowotnym i psychicznym. Dla osób dotkniętych bulimią ważne jest, aby szukać pomocy, ponieważ skutki choroby mogą powodować długotrwałe, często nieodwracalne zniszczenia w organizmie. Osoba, która cierpi na bulimię, ale nie podejmuje decyzji, by zgłosić się po pomoc, zostanie prędzej czy później zmuszona do tego przez własne ciało. W miarę rozwoju choroby pojawia się bowiem ryzyko licznych powikłań somatycznych jak np. uszkodzenia przewodu pokarmowego, zasadniczo gardła, przełyku i żołądka, zaburzenia metaboliczne, a także psychicznych objawów towarzyszących m.in. w postaci nastroju z tendencjami depresyjnymi, poczuciem bezsensu, natrętnymi myślami.

Do głównych powikłań po bulimii związanych z wywoływaniem wymiotów, zaliczamy:

• trwałe nadżerki szkliwa zębów,

• próchnice zębów,

• pęknięcia przełyku, pęknięcia żołądka,

• kardiomiopatie.

Przykład mechanizmu działania osoby z bulimią:

Leczenie bulimii jest złożonym procesem. Ważnym i trudnym zagadnieniem dotyczącym leczenia pacjentów cierpiących na zaburzenia odżywiania w naszym kraju jest wybór miejsca. Najistotniejsze wskazania do leczenia szpitalnego dotyczą sytuacji, w których lekarz diagnozuje: 

• skrajnie niską masę ciała i ogólne wyniszczenie organizmu;

• powikłania somatyczne (np. zaburzenia rytmu serca)

• obecność czynników dodatkowych (np. infekcji przy niskiej masie ciała) 

• współistnienie innych zaburzeń psychicznych (np. depresji, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, nasilonych stanów lękowych); 

• nasilone, niekontrolowane objawy bulimii; 

Farmakoterapia  w leczeniu zaburzeń odżywiania ma znaczenie drugorzędne, choć w pewnych przypadkach – zwłaszcza zaś bulimii –  jest niezwykle skuteczna. W farmakoterapii zaburzeń łaknienia zastosowanie znajdują czasami leki przeciwlękowe czy też terapia hormonalna. 

Często powielanym mitem jest to, iż bulimia to jedynie wymysł młodych dziewcząt, oraz zwykły przejaw obecnej mody na odchudzanie. Bulimia jest dużo bardziej złożonym problemem - jest to choroba, która destrukcyjnie wpływa na życie i zdrowie. Bagatelizowanie problemu i nazywanie tak poważnej choroby fanaberią młodych dziewcząt jest zatem negatywne. Bulimia jest bardzo skomplikowanym problemem, o złożonym przebiegu jak i konsekwencjach, dlatego bagatelizowanie jest zdecydowanie nieprawidłowym podejściem do tak poważnego problemu.

ZESPÓŁ JEDZENIA NOCNEGO

Zaburzenia odżywiania mogą również łączyć się wraz z zaburzeniami snu. Zespół jedzenia nocnego (Night Eating Syndrome, NES) jest zaburzeniem odżywiania, w którym osoba ma trudności z kontrolowaniem ilości spożywanych pokarmów w głównie wieczorem i w ciągu nocy. Osoby cierpiące na NES mają tendencję do spożywania dużych ilości jedzenia w godzinach wieczornych, często poza swoimi normalnymi porami posiłków. Zespół jedzenia nocnego jest szeroko rozpowszechniony wśród osób z innymi zaburzeniami odżywiania, jednak trudno jest ustalić, która płeć jest dominująca w zachorowaniach na NES. 

Rozpowszechnienie zaburzeń odżywiania związanych ze snem w populacji ogólnej sięga około 1,5%. Skala problemu u osób otyłych jest prawdopodobnie znacznie większa, mieści się w zależności od masy ciała w granicach 9–60%. Zespół jedzenia nocnego (NES) i zaburzenia odżywiania związane ze snem (SRED) łączą cechy zaburzeń odżywiania i zaburzeń snu.

Etiologia NES nie została do końca wyjaśniona. Występowanie NES ma najprawodpodobniej podłoże genetycze. Do potencjalnych czynników ryzyka rozwoju zaburzenia jedzenia nocnego należy prawdopodobnie otyłość, jednak dane wskazujące na ten związek, podawane przez różnych autorów, są bardzoczęsto sprzeczne. W badaniu Aronoff czynniki ryzyka NES to zarówno otyłość, jak i płeć męska. Inni badacze wykazali, że zaburzenie częściej występuje u kobiet i rozpoczyna się zwykle we wczesnej młodości, czy też okresie dorastania.

Zaburzenia snu powodujące jego przerwanie, a jednocześnie sprzyjające wystąpieniu zaburzenia jedzenia nocnego, to:

•  zespół niespokojnych nóg, 

• obstrukcyjny bezdech senny, 

• zespół okresowych ruchów kończyn,

• objawy występujące po odstawieniu alkoholu, kawy, papierosów, opiatów

• nadmierne narażenie na stres.

Przy podejrzeniu NES należy skierować chorego do specjalistycznej poradni leczenia zaburzeń snu, gdzie konieczne jest wykonanie badań opisujących strukturę snu. Potrzebne jest wtedy zbadanie w ciągu nocy trzech parametrów fizjologicznych:

1. czynności bioelektrycznej mózgu, co oceniane jest za pomocą elektroencefalografii (EEG), z elektrodami umieszczonymi na skórze głowy nad lewą i prawą półkulą mózgu w okolicach czołowych, centralnych i potylicznych,

2. ruchów gałek ocznych, co badamy przy pomocy elektrookulografii (EOG) – elektrody umieszczone są bocznie i poniżej lewego oka oraz bocznie i powyżej prawego oka,

3. napięcia mięśni, co badamy przy pomocy elektromiografii (EMG), z elektrodami umieszczonymi nad mięśniami podbródkowymi.

Stosowanie wyłącznie leków uspokajających i nasennych nie przynosi zadowalających rezultatów. Należy pamiętać o tym, że niezbędne jest przestrzeganie higieny snu, normalizacja masy ciała jak i regularne podejmowanie aktywność fizycznej. Terapia behawioralna, hipnoterapia i biofeedback okazuję się w tym przypadku ogólnie nieskuteczne. Niemniej jednak badania wskazują na znaczenie psychologicznego wsparcia jako dodatku do stosowanej farmakoterapii. Korzystną rolę może również odgry- wać nauka technik relaksacji.

Pacjenci u których stwierdzono NES, wyma- gają zmiany stylu życia oraz wdrożenia właściwego leczenia. Jednakże najistotniejsza jest odpowiednia czujność diagnostyczna ze strony lekarzy różnych specjalności, zwłaszcza lekarzy ogólnych, w kierunku właściwego i możliwie jak najszybszego diagnozowania zaburzeń odżywania związanych ze snem.

ZESPÓŁ KOMPULSYWNEGO OBJADANIA SIĘ

Zespół kompulsywnego objadania (ang. binge eating disorder, w skrócie BED) się to nic innego jak szybkie objadanie się aż do nieprzyjemnego uczucia pełności. Odczuwanie wstrętu, poczucia winy po nadmiernym przejedzeniu się. Spożywanie posiłków w samotności z powodu uczucia wstydu i krytyki innych ludzi. Zespół kompulsywnego objadania się przyczynia się do rozwoju otyłości, jest również czynnikiem wpływającym na pojawienie się innych chorób - takich jak bulimia, depresja, niepokój czy poczucie gorszej wartości życia. Osoby kompulsywnie objadające się mają często niskie poczucie własnej wartości, odczuwają gniew i nienawiść spowodowaną niezadowoleniem z własnej sylwetki jak i ilości kilogramów. Typową cechą osób kompulsywnie objadających się jest deficyt umiejętności wyrażania własnych emocji, w chwilach doświadczania złości, niepokoju, napięcia – objadają się w niekontrolowany sposób, co z kolei skutkuje poczuciem winy i decyzją o przejściu na ścisłą dietę. Próby zapanowania nad niepohamowanym łaknieniem nie powodzą się, co jest kolejnym powodem do przygnębienia, złości i „zajadania” tych negatywnych emocji. 

Według Centers for Disease Control and Prevention (CDC), zespół kompulsywnego objadania się dotyka od 2 do 5 procent dorosłych w Stanach Zjednoczonych. Chociaż występuje on u obu płci, badania wykazały, że kobiety są bardziej podatne na to zaburzenie. Źródła tego zaburzenia są wielorakie. Uważa się, że składniki biologiczne, takie jak poziom hormonów, odgrywają ważną rolę w rozwoju BED. Badania wykazały również wpływ czynników środowiskowych, takich jak stres i traumy, na ten stan.

Kompulsywne jedzenie – przyczyny: 

• zbyt restrykcyjna dieta, 

• nieregularne jedzenie, które zaburza wrażliwość na głód i sytość, przez co utrudnia tzw. intuicyjne jedzenie, 

• zbyt wysoka aktywność fizyczna, 

• nierealny wzorzec kulturowy idealnej sylwetki, 

• niezadowolenie z własnego ciała,

• depresja, 

• zły nastrój, ospałość, 

• niskie poczucie kontroli nad jedzeniem, ochota na słodycze, 

• otyłość wczesnodziecięca, 

• zaburzenia nastroju u rodziców oraz nadużywanie przez nich substancji psychoaktywnych, 

• uszkodzenie układu ośrodkowej regulacji apetytu (głównie ośrodka sytości).

Osoby z zaburzeniami odżywiania powinny zostać otoczone kompleksową opieką: lekarza, dietetyka i psychoterapeuty. Niestety, w Polsce bardzo mało jest ośrodków zajmujących się chorymi mającymi problem z zaburzeniami odżywiania. Najczęściej stosowana jest psychoterapia.

Opieka lekarza wiąże się z leczeniem współistniejących chorób wynikających z zaburzeń odżywiania – konieczne może być zaangażowanie wielu specjalistów: kardiologa, gastroenterologa, nefrologa, endokrynologa i innych. Bardzo ważna jest także praca dietetyczna oraz psychodietetyczna z pacjentem – konieczna jest edukacja żywieniowa, dopasowanie odpowiedniej kaloryczności i znalezienie kompromisu pomiędzy rekomendowanym, a wcześniejszym sposobem żywienia pacjenta. W skrajnych przypadkach może być wprowadzana krótka hospitalizacja. Najczęściej stosowaną terapią w zaburzeniach odżywiania, w tym także kompulsywnym objadaniu się, jest terapia poznawczo-behawioralna, ale kluczowa powinna być indywidualizacja kompleksowego podejścia do osoby chorej. Lekarze czasami zalecają leki farmakologiczne jako dodatkową formę leczenia zespołu kompulsywnego objadania się. Leki te są zazwyczaj stosowane w celu poprawy samopoczucia i zmniejszenia napięcia, z którym często wiążą się epizody objadania się.

PODSUMOWANIE

Zaburzenia odżywiania to zdecydowanie częsty i znany społeczeństwu problem, a w artykule podjęto tematykę jedynie kilku zaburzeń, ponieważ skala jest znacząca. Mimo szerzącej się wiedzy na ten temat zaburzenia odżywiania wciąż są problemem dzisiejszej cywilizacji. Zaburzenia odżywiania takie jak anoreksja, bulimia czy kompulsywne objadanie się są tragicznymi w skutkach chorobami, które bez podjęcia radykalnych kroków mogą prowadzić do długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, jak i również - w skrajnych przypadkach - do śmierci. Zadaniem rodziców, nauczycieli czy wychowawców jest zwracanie uwagi na symptomy mogące świadczyć o zaburzeniach odżywiania u swoich podopiecznych. 

Niezwykle ważna jest również edukacja, wsparcie oraz pomoc w samoakceptacji. Szkoły powinny częściej podejmować temat zaburzeń odżywiania, by osoby w wieku dorastania również mogły dostrzegać pierwsze symptomy wystąpienia choroby. Również prawa obowiązujące w danych krajach powinny ulec zmianie - w Norwegii od kilku lat funkcjonuje prawo, które jasno określa to, jak powinno zostać oznaczone obrobione w programie graficznym zdjęcie, by przekłamana rzeczywistość nie mogła negatywnie wpływać na samoakceptację i pogląd na świat zewnętrzny osób przeglądających social media. 

ALICJA KOWOLIK

     B I B L I O G R A F I A

 

• Bator E., Bronkowska M., Ślepecki D.*, Biernat J. - “ANOREKSJA – PRZYCZYNY, PRZEBIEG, LECZENIE” Nowiny Lekarskie 2011
• Ziółkowska B., Mroczkowska D. “Bulimia od A do Z, kompendium wiedzy dla rodziców, nauczycieli i wychowawców”
• Jakuszkowiak K., Cubała W, Klinika Chorób Psychicznych i Zaburzeń Nerwicowych Akademii Medycznej w Gdańsku “Zespół jedzenia nocnego — rozpowszechnienie, diagnoza i leczenie”

Ź R Ó D Ł A

• https://pl.covidografia.pt/news/eating-disorder-statistics-2021

• https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/75618,zaburzenia-odzywiania